جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
204
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
بود آبادى بزرگ قرده واقع شده كه هرچند قابلتوجه نيست ، ولى اقامتگاه يكى از سركردههاى آن ناحيه است . جادهء مشهد - 21 اكتبر - بعد از حركتى دورانى بر شيب تپههائى كه در اطراف جلگه قرده واقع است جادهء مشهد به گردنه تنگى مىرسد بنام قرده كه آب رودخانه با پيچوتاب فراوان از ميان آن جريان دارد ، سراسر مسيلى را فرامىگيرد از بالاى شيب صخرهها تا ارتفاع 1000 يا 1500 پا بالا مىرود . اين گردنه از لحاظ جلوهء طبيعى با هر منظرهء شگفتانگيزى كه طى هفتهء اخير ديدهام برابرى مىكند و خواه و ناخواه اين خيال را در سرم برانگيخت كه اى كاش آنهائى كه از كوهستانات پربرف آلپ بالا مىروند يك دفعه هم به اين گوشهء دورافتادهء آسيا مىآمدند و عقل و هوش ايشان نيز از اين همه آثار طبيعى بهتانگيز كه هريك از آنها در سرزمينهاى مأنوستر قافلهء سياحان به راه مىاندازد دوچار حيرت مىگرديد . چشمانداز شمال شرقى خراسان - در اينجا سرانجام از منطقه كوهستانى خارج شديم و در امتداد شرقى همان دشتى كه يك هفته پيش در رادكان انحراف جسته بوديم به راه افتاديم . بنابراين جا دارد كه به اين منطقه ايران و حوالى آن كه از ابتداى ورودم به اين كشور در آن به سير و سياحت مشغول بودهام و شامل آن قسمت از خراسان است كه كمتر محل رفتوآمد بوده ولى همهء اختصاصات شمال شرقى خراسان را دارد نظرى اجمالى بيفكنيم . من نظرياتى را دربارهء اين حدود و سامان ايران اجمالا به شرح ذيل به روزنامهء تايمز نوشتم : « بعد از آنكه قوچان را ترك نمودم و از راههاى كوهستانى به سمت مشرق پيش رفتم و هشت روز در ميان جلگههاى كوهستانى اين گوشه سراسر نشيب و فراز و تقريبا غيرقابل عبور خراسان سير كردم چون بار چادر و قاطران و بال كار سفرم بود ناچار روزانه بيش از بيست و پنج ميل پيشروى امكان نداشت و درهرحال تاكنون موفق شدم دويست ميل از اين سرزمين جالبتوجه را كه ندرتا زير پاى سياحان افتاده است طى كنم .